Sabay kaming umibig ng pinsan ko sa iisang lalaki sa loob ng halos sampung taon.
Ang pangalan niya ay Marco Reyes.
Noong una, lagi niyang sinasabi na gusto niya ang babaeng maalaga, mahinhin, at marunong umintindi.
At lahat ng iyon, likas na likas kay Angela.
Bata pa lang siya, marunong na siyang magpacute at magpalambing. Kapag tinatawag niya si Marco ng “Kuya Marco” sa malambing na boses, parang natutunaw agad ang paligid.
Ako?
Hindi ko kayang gawin iyon.
Diretso akong magsalita. Palaban. At masyadong seryoso para sa panlasa ng karamihan.
Palaging sinasabi ng pamilya namin na mukha raw akong walang emosyon.
Sa tuwing magkakasama kaming tatlo, si Angela lang ang kinakausap ni Marco.
“Pagod ka ba?”
“Kumain ka na?”
“Malamig ba?”
At ako?
Parang halaman lang sa gilid.
Minsan nga, umulan nang malakas habang pauwi kami.
Hinubad ni Marco ang jacket niya at isinukbit kay Angela.
Pagkatapos ay lumingon siya sa akin.
“Makakauwi ka naman siguro mag-isa, ‘di ba?”
Ngumiti lang ako noon.
Pero pagdating ko sa apartment, magdamag akong umiyak.
Pagkatapos ng graduation namin sa kolehiyo, nag-post si Angela ng litrato ng marriage certificate nila.
Caption lang:
“Sa wakas.”
Matagal kong tinitigan ang litrato.
Kinabukasan, nagsumite ako ng aplikasyon para sa scholarship abroad.
Walang naghatid sa akin sa airport.
Sa paningin ng pamilya ko, isa lang akong babaeng bigo sa pag-ibig kaya tumakas papalayo.
At hinayaan ko na lang silang isipin iyon.
Anim na taon akong halos hindi umuwi.
Nag-aral sa umaga.
Nagtrabaho sa gabi.
Mula sa pagiging underpaid intern, nagtayo ako ng maliit na tech startup kasama ang ilang kaibigan sa isang lumang inuupahang opisina.
Noong unang taon, halos instant noodles lang kinakain namin araw-araw.
Noong ikalawang taon, naloko kami ng investor.
Noong ikatlong taon, muntik nang magsara ang kumpanya.
Pero pagsapit ng ikaanim na taon…
Binili ng malaking corporation ang malaking bahagi ng kumpanya namin.
Unang beses lumabas ang pangalan ko sa mga business news.
Pero walang may pakialam sa pamilya ko.
Nag-message lang si Mama:
“Ano’ng silbi ng tagumpay kung lagpas trenta ka na pero wala ka pa ring asawa?”
Binasa ko lang iyon at pinatay ang cellphone.
Hanggang noong isang linggo.
Tumawag si Tita.
“Isabella… nahihirapan na sina Angela ngayon.”
Tahimik akong nakinig habang nasa meeting room.
“Ano’ng nangyari?”
“Malapit nang malugi ang negosyo ni Daniel. Ang dami na raw utang. Hindi na nila kayang pasahurin nang maayos ang empleyado…”
Huminga siya nang mabigat.
“Marami kang kakilala sa abroad, ‘di ba? Baka puwede mong tulungan si Daniel makahanap ng investor.”
Hindi agad ako sumagot.
Dahan-dahan kong binuksan ang email na ipinadala ng secretary ko.
Meeting schedule — 9:00 AM bukas.
Company representative:
Daniel Cruz.
Napangiti ako nang bahagya.
Patuloy pa ring nagsasalita si Tita.
“Alam kong may gusto ka noon kay Daniel… pero matagal na ‘yon. May pamilya na sila ngayon.”
“Tita, wala akong pakialam doon.”
“Huwag ka nang magtanim ng sama ng loob kay Angela. Lagi ka niyang iniiyakan. Sabi niya hanggang ngayon, nagguilty pa rin siya dahil umalis ka noon…”
Napahinto ako.
“Umiiyak siya?”
“Oo. Sabi niya nasaktan siya nang sobra noong umalis ka papuntang abroad.”
Napatingin ako sa pangalan ni Daniel sa screen.
Mabagal akong ngumiti.
Noong umalis ako ng bansa, nasa honeymoon sina Angela at Daniel.
Hindi nga alam ni Angela kung anong oras flight ko noon.
Paano niya ako ihahatid?
Ilang minuto matapos kong ibaba ang tawag, dumating ang voice message ni Angela.
Mahina at malambing pa rin ang boses niya.
“Ate… alam kong galit ka pa rin sa akin.”
“Pero sobrang pressured na si Daniel ngayon…”
Huminto siya sandali, parang pinipigilan ang pag-iyak.
“May tuition pa si baby next month…”
Hindi ako nagreply.
Makalipas ang ilang minuto, nagsimula nang mag-ingay ang family group chat.
Tita:
[Big day bukas ni Daniel! Sana makahanap na siya ng investor.]
Tito:
[Kaya mo ‘yan, iho.]
Angela:
[Best husband ever ❤️]
Walang kahit isang nagtanong kung kamusta ako.
Walang may alam kung paano ko binuo muli ang sarili ko sa loob ng anim na taon.
Sa mata nila, ako pa rin ang babaeng nasaktan at tumakas.
Kinagabihan, kumatok ang secretary ko sa opisina.
“Ma’am Isabella, kumpleto na po ang financial reports ng kumpanya ni Mr. Cruz.”
“Iwan mo lang diyan.”
“May isa pa pong concern…” nag-alangan siya. “Tumawag po ang assistant nila. Puwede raw po bang mas maaga ang meeting bukas? Mukhang desperado na sila.”
“Sabihin mong hindi.”
“Sige po.”
Binuksan ko ang financial report.
Puro pula ang laman.
Patong-patong na utang.
Delayed salaries.
Halos putol na ang cash flow.
Sa huling pahina, naroon ang litrato ni Daniel.
Naka-black suit siya pero halatang pagod na pagod na.
Wala na ang dating kumpiyansa niya.
Matagal ko iyong tinitigan.
Pagkatapos ay isinara ko ang folder.
Kinabukasan.
8:15 AM.
Mabilis na pumasok ang secretary ko.
“Ma’am Isabella, nandito na po ang representative ng kumpanya ni Mr. Cruz.”
“Maaga siya.”
“Opo. Naghihintay po siya sa reception.”
Tumayo ako at lumapit sa floor-to-ceiling window ng opisina.
Mula sa taas, kita ang maulang siyudad.
Biglang nag-vibrate ang cellphone ko.
Message mula kay Angela.
[Ate… kung minahal mo man siya noon, tulungan mo kami ngayon.]
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Pagkatapos ay pinatay ko ang screen.
Sa labas ng opisina, mahina akong tinanong ng secretary ko:
“Papasukin ko na po ba siya?”
Inaayos ko ang cuff ng blazer ko habang malamig na sumagot.
“Hindi.”
“Hayaan mong maghintay siya.”
Tahimik na napalunok ang secretary ko.
“Po… ma’am?”
Hindi ko inalis ang tingin ko sa ulan sa labas ng bintana.
“Hayaan mong maghintay siya.”
“Opo.”
Mabagal na nagsara ang pinto.
At muling bumalik ang katahimikan sa opisina.
Sa ibaba, unti-unting bumibigat ang ulan. Dumadaloy ang mga patak sa salamin na parang malabong alaala ng nakaraan.
Anim na taon.
Anim na taon akong walang narinig mula kay Daniel maliban sa mga balitang masaya ang buhay nila ni Angela.
Masayang pamilya.
Magandang bahay.
Anak na babae.
Mga litrato ng bakasyon.
Mga post na puno ng matatamis na caption.
At ako?
Ako iyong babaeng ginawang kuwento sa bawat reunion.
“Kawawa naman si Isabella.”
“Hindi pa rin siguro naka-move on.”
“Kaya puro trabaho na lang.”
Hindi nila alam kung ilang gabi akong natulog sa office sofa habang sinusubukang iligtas ang kumpanya ko.
Hindi nila alam kung ilang beses akong muntik sumuko.
At lalong hindi nila alam…
na matagal nang nawala ang nararamdaman ko para kay Daniel.
Ang hindi ko lang kayang kalimutan ay kung paano nila binali ang pagkatao ko para gumanda ang imahe nila.
Makalipas ang apatnapung minuto, muling kumatok ang secretary.
“Ma’am…”
“Hmm?”
“Tatlong beses na pong nagtatanong ang assistant nila kung gaano pa raw katagal.”
Tumalikod ako mula sa bintana.
“At si Daniel?”
“Hindi po siya umaalis sa reception.”
Kinuha ko ang tablet sa mesa.
“May meeting pa ba ako pagkatapos nito?”
“Wala na po.”
Tumango ako.
“Sige. Papasukin mo siya.”
Ilang segundo ang lumipas bago bumukas ang pinto.
At sa unang pagkakataon matapos ang anim na taon…
muli kong nakita si Daniel Cruz.
Mas payat siya kaysa dati.
May bahagyang puti na ang gilid ng buhok niya at halatang kulang siya sa tulog.
Ngunit ang pinakanakakagulat…
wala na iyong dating kumpiyansa sa mga mata niya.
Huminto siya sa tapat ng mesa ko.
Halatang hindi niya inaasahan na ako ang kaharap niya.
“…Ikaw?”
Tahimik akong sumandal sa upuan.
“Umupo ka, Mr. Cruz.”
Ilang segundo siyang hindi gumalaw.
Pagkatapos ay dahan-dahan siyang umupo.
Nanatili ang katahimikan sa pagitan namin.
Hanggang siya rin ang unang nagsalita.
“Hindi ko alam na ikaw pala ang investor.”
“Ngayon alam mo na.”
Napabuntong-hininga siya.
“Kung ayaw mo kaming tulungan dahil sa nakaraan, maiintindihan ko.”
Bahagya akong natawa.
“Nakaraan?”
Napatingin siya sa akin.
“Tingin mo ba iyon pa rin ang dahilan?”
Hindi siya nakasagot.
Binuksan ko ang financial report sa tablet.
“Delayed ang sweldo ng empleyado niyo ng dalawang buwan.”
Tahimik siya.
“Tatlo sa major clients niyo ang umatras nitong quarter.”
Hindi pa rin siya nagsasalita.
“May utang kayo sa bangko na halos hindi niyo na mabayaran.”
Mabigat siyang huminga.
“Alam ko.”
Tiningnan ko siya nang diretso.
“Kung hindi dahil sa anak niyo, bumigay na ba si Angela?”
Bigla siyang natahimik.
At sa unang pagkakataon, nakita kong parang may pagod na bumalot sa buong mukha niya.
“Hindi na masaya si Angela,” mahina niyang sabi.
Hindi ako nagsalita.
“Hindi na kami tulad ng dati.”
Napailing siya habang nakatingin sa mesa.
“Akala namin sapat na ang pagmamahal para mabuhay.”
Mabagal akong sumandal.
“At ngayon?”
“Ngayon…” napatawa siya nang mapait, “parang pareho na lang kaming pagod.”
Tumahimik muli ang silid.
Pagkatapos ay bigla siyang tumingin sa akin.
“Galit ka pa rin ba sa amin?”
Napaisip ako.
Galit ba ako?
Noong una… oo.
Pero habang lumilipas ang mga taon, napagod na rin ako.
Ang totoo?
Mas masakit iyong hindi ako ipinaglaban ng sarili kong pamilya kaysa sa hindi ako pinili ni Daniel.
Mabagal akong nagsalita.
“Matagal na akong nakaalis sa panahong iyon.”
Kitang-kita ko ang bahagyang pagluwag ng ekspresyon niya.
Pero hindi pa ako tapos.
“Pero hindi ibig sabihin noon na nakalimutan ko.”
Tahimik siyang yumuko.
“Pasensya ka na, Isabella.”
Hindi ko inaasahan ang marinig iyon mula sa kanya.
“Para saan?”
“Sa lahat.”
Napangiti ako nang mahina.
“Alam mo bang sa loob ng anim na taon, ako ang kontrabida sa lahat ng kuwento ni Angela?”
Nag-angat siya ng tingin.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Sinabi niyang umalis ako dahil hindi ko matanggap na kayo ang nagkatuluyan.”
Unti-unting nanlaki ang mata niya.
“Hindi totoo iyon.”
“Alam ko.”
“Hindi ko alam na ganoon ang sinasabi niya.”
Tinitigan ko siya nang matagal.
At doon ko unang naisip…
baka hindi rin niya talaga alam ang lahat.
Bigla siyang napahawak sa noo.
“God…”
Pagod na pagod ang boses niya.
“Simula nang bumagsak ang kumpanya, parang hindi ko na kilala si Angela.”
Hindi ako nagsalita.
“Lahat ng problema namin, kasalanan daw ng iba.”
Napatawa siya nang mapait.
“Minsan pati ikaw sinisisi niya.”
“Natural.”
“Pero ngayong nandito ako…” tumingin siya sa akin nang diretso, “ako yata ang may pinakamalaking kasalanan.”
Tahimik akong nagbukas ng isa pang file.
Business proposal.
“Mr. Cruz.”
Napatuwid siya ng upo.
“Hindi ako nagbibigay ng investment dahil sa awa.”
Tumango siya.
“Naiintindihan ko.”
“Pero maganda pa rin ang core technology ng kumpanya niyo.”
Bahagya siyang natigilan.
“Ang problema… mali ang pamamalakad.”
Tahimik siyang nakinig.
“At kung papayag ka…”
Dahan-dahan kong isinara ang file.
“Bibilhin ko ang sixty percent ng kumpanya niyo.”
Nanlaki ang mata niya.
“…Ano?”
“Babayaran ko lahat ng urgent debt. Maaayos ang sweldo ng empleyado niyo. Hindi magsasara ang kumpanya.”
Halos hindi siya makahinga.
“Pero may kondisyon.”
“Ano iyon?”
“Tuluyan ka nang aalis bilang CEO.”
Natahimik siya.
Matagal.
Sobrang tagal na halos marinig ko ang ulan sa labas.
Pagkatapos ay mahina siyang natawa.
Alam kong masakit iyon para sa kanya.
Pinaghirapan niya ang kumpanyang iyon nang maraming taon.
Pero alam din niyang tama ako.
Sa huli, yumuko siya.
“…Tatanggapin ko.”
Tumango ako.
“Good.”
Paglabas ni Daniel ng opisina, agad tumawag si Angela.
Halos hindi pa ako nakakasagot, umiiyak na siya.
“Ate… anong ginawa mo kay Daniel?!”
Tahimik lang ako.
“Bakit mo kinuha ang kumpanya namin?!”
“Hindi ko kinuha.”
“Sinira mo kami!”
Napangiti ako nang malamig.
“Kung gusto kitang sirain, hinayaan ko sana kayong malugi.”
Bigla siyang natahimik.
“Alam mo ba kung ilang empleyado ang mawawalan ng trabaho kapag bumagsak ang kumpanya?”
Wala siyang masagot.
“Hindi ito laro, Angela.”
Narinig ko ang mahina niyang paghinga sa kabilang linya.
Pagkatapos ay bigla siyang nagsalita.
“Galit ka pa rin talaga sa akin…”
Napapikit ako sandali.
“Hindi.”
“Sinungaling!”
“Angela.”
Tahimik siya.
“Ang pinakamasakit na bagay na ginawa mo ay hindi ang maagaw si Daniel.”
Humigpit ang hawak ko sa cellphone.
“Kundi ang gawing biro ang buong pagkatao ko para lang magmukha kang mabait.”
Mahabang katahimikan.
At sa unang pagkakataon…
wala siyang naisagot.
Pagkaraan ng ilang buwan, tuluyang naging stable muli ang kumpanya.
Naayos ang operasyon.
Nabigyan ng bagong management.
At unti-unting bumalik ang mga kliyente.
Si Daniel naman ay nagsimulang magturo sa isang maliit na university habang consultant na lang paminsan-minsan.
Mas payapa na siya ngayon.
Mas tahimik.
Isang gabi, nakatanggap ako ng message mula sa kanya.
[Salamat. Hindi lang para sa kumpanya… kundi para sa pagpapaalala kung sino ako bago ako nalunod sa pride.]
Hindi ako nagreply.
Pero ngumiti ako.
Samantala, bihira na akong kontakin ni Angela.
Narinig ko na lang sa iba na nagsimula siyang magtrabaho online para makatulong sa gastusin nila.
At sa unang pagkakataon sa buhay niya…
natuto siyang mabuhay nang hindi umaasa sa ibang tao.
Isang taon matapos ang lahat, umuwi ako sa probinsya para sa kaarawan ni Lola.
Tahimik ang buong bahay nang dumating ako.
Parang hindi sila sanay makita akong muli.
Pagpasok ko sa sala, biglang tumakbo ang isang maliit na batang babae papunta sa akin.
“Ikaw po ba si Tita Bella?”
Napatingin ako sa batang may bilog na mata.
Anak ni Angela.
Ngumiti siya nang napakalaki.
“Sabi ni Mama ikaw daw po ang pinakamagaling na babae sa buong pamilya!”
Natigilan ako.
Sa likod niya, nakatayo si Angela.
Wala na iyong dating arte at yabang sa mukha niya.
Mukha siyang mas payat.
Mas tahimik.
Pero sa unang pagkakataon…
totoo ang mga mata niya.
Dahan-dahan siyang lumapit.
“Ateng…”
Bahagya siyang napaluha.
“Sorry.”
Simple lang.
Walang drama.
Walang pagpapacute.
Walang pagpapakaawa.
Isang totoong sorry.
At sa wakas…
pakiramdam ko, tapos na talaga ang nakaraan.