BAHAGI 1

Labinlimang sundalo ang sabay-sabay na humarang sa akin sa gitna ng madilim na training ground.

Tatlo’t kalahating taong gulang lang ako noon.

Yakap ko ang maliit kong backpack na hugis pagong.

Basang-basa ang tsinelas ko sa putik. Nanginginig ang mga tuhod ko. Pero hindi ako umiyak.

Sabi ni Lolo Nardo, kapag nakita ko raw ang lalaking may itim na dragon sa kaliwang braso, huwag akong uurong.

Kahit nakakatakot siya.

Kahit parang hindi siya marunong ngumiti.

Kahit hindi niya ako paniwalaan.

Sa harap ko, huminto ang pinakamatangkad na lalaki sa buong kampo.

Malapad ang balikat niya. Diretso ang tindig. Tahimik ang lahat nang dumating siya.

Parang siya ang dahilan kung bakit tumigil huminga ang mga tao.

“Bata,” sabi niya. “Sino ka?”

Lumunok ako.

“Hinahanap ko po ang tatay ko.”

May ilang sundalong nagkatinginan.

May isa pang napangiti, pero agad siyang tumuwid nang tumingin sa kanya ang lalaki.

“Sino ang tatay mo?” tanong niya.

“Hindi ko po alam ang pangalan.”

“Paano mo siya makikilala?”

Dahan-dahan kong itinaas ang kamay ko.

Itinuro ko siya.

“May itim po siyang dragon sa kaliwang braso.”

Hindi siya gumalaw.

“Kagaya po ng sa inyo.”

Tumahimik ang buong training ground.

Tiningnan niya ang braso niya. Bahagyang nakalitaw ang dulo ng dragon sa ilalim ng manggas niya.

“Ako si Kapitan Gabriel Dizon,” sabi niya. “At wala akong anak.”

Kumapit ako lalo sa backpack ko.

“Pero sabi ni Lolo Nardo, mukha raw kayong bato, pero may puso.”

Lalong tumigas ang mukha niya.

“Dalhin ang bata sa guard office. Alamin kung paano siya nakapasok.”

Lumapit ang dalawang sundalo.

Umatras ako.

“Hindi po ako masamang bata,” sabi ko. “Naglakad lang po ako. Gutom na rin po ako.”

Biglang kumalam ang tiyan ko.

Malakas.

Sa sobrang tahimik, narinig iyon ng lahat.

May tumawa sa likod.

May isa pang yumuko para itago ang ngiti.

Pero hindi tumawa si Kapitan Gabriel.

“Pangalan?” tanong niya.

“Maya po.”

“Maya ano?”

“Maya lang po muna. Sabi ni Lolo, sapat na raw iyon habang hindi pa ako kinikilala ng tatay ko.”

Isang sundalong malaki ang katawan ang lumapit. May bilog siyang mukha at mabait ang mata.

“Sir,” sabi niya, “baka nawawala lang. Kawawa naman.”

Tumingin ako sa noo niya.

May nakita akong maitim na anino sa pagitan ng kilay niya.

Manipis lang.

Pero gumagalaw.

Kinuha ko ang tatlong lumang barya sa bulsa ng backpack ko. Inilapag ko sa semento.

Tumunog ang mga iyon.

“Kuya,” sabi ko sa kanya, “sa loob po ng tatlong minuto, mapupunit ang pantalon ninyo.”

Napatanga siya.

Pagkatapos, tumawa siya nang malakas.

“Aba, may sariling manghuhula ang kampo ngayon?”

Tumawa ang iba.

“Ako si Junjun,” sabi niya. “Tatlong taon ko nang gamit itong pantalon. Matibay ito.”

Umiling si Kapitan Gabriel.

“Tama na.”

Pero bago pa ako mahawakan ng dalawang sundalo, nadulas si Junjun sa gilid ng training mat.

Kumapit siya sa poste.

Riiiip.

Napunit ang likod ng pantalon niya.

Nanigas siya.

May isang sundalong napahawak sa bibig.

“Junjun,” sabi nito, “kita ang brief mo.”

Sumabog ang tawanan.

Si Junjun, namula hanggang leeg.

Ako, hindi ako tumawa.

Tumingin ako kay Kapitan Gabriel.

Nakatingin din siya sa akin.

Hindi na malamig ang mata niya.

Mabigat na.

Parang bigla niyang naintindihan na hindi ako basta batang naligaw.

“Sumunod ka,” sabi niya.

Dinala niya ako sa kuwarto niya sa ikatlong palapag.

Malinis iyon, pero walang lambot.

Isang kama.

Isang mesa.

Isang upuan.

Isang cabinet.

Pinaupo niya ako sa upuan. Kumuha siya ng maliit na kahon ng gamot.

Doon niya nakita ang mga paa ko.

Puno ng galos. May putik. May paltos sa sakong.

Tumigil ang kamay niya.

Hindi siya nagsalita.

Pero nag-iba ang mukha niya.

Dahan-dahan niyang nilinis ang paa ko.

Mahapdi.

Kinagat ko ang labi ko.

“Umiiyak ka?” tanong niya.

Umiling ako.

“Sabi ni Lolo, anak daw ako ng sundalo. Dapat matapang.”

Bumagal ang kamay niya.

“Sino si Lolo?”

“Si Lolo Nardo po.”

“Nasaan siya?”

“Tumaas na po sa liwanag.”

Kumunot ang noo niya.

“Anong ibig sabihin nun?”

“Hindi ko po alam. Basta sabi niya, kapag nakita ko na kayo, hindi na niya kailangang manatili.”

Matagal niya akong tiningnan.

“Maya,” sabi niya, “bakit mo sinasabing ako ang tatay mo?”

Hinila ko ang manggas niya pababa.

“Dahil may dragon po kayo.”

“Maraming tao ang may tattoo.”

“Pero kayo lang po ang may lumang marka sa ilalim ng dragon,” sabi ko. “Sabi ni Mama, nakuha ninyo iyon noong gabing iniwan ninyo siya sa tabing-ilog.”

Biglang nawala ang kulay ng mukha niya.

Hindi siya nakapagsalita.

May kumatok nang malakas.

Pumasok si Junjun, nakasuot na ng bagong pantalon. Hindi na siya tumatawa.

“Sir,” sabi niya. “Pinapatawag po kayo ng Colonel. Tungkol po sa bata.”

Tumayo si Kapitan Gabriel.

“Bantayan mo siya.”

Pagkalabas niya, lumapit si Junjun sa akin.

“Maya,” bulong niya, “totoo ba talaga ang hula mo?”

Tumango ako.

“Pwede mo bang hulaan kung kailan ako magkaka-girlfriend?”

Tiningnan ko ulit ang noo niya.

Mas maitim na ang anino.

“Kuya Junjun,” mahina kong sabi, “mamayang alas-tres, huwag kang lalabas sa Gate Three.”

Natahimik siya.

“Bakit?”

“May mangyayari sa ulo ninyo.”

Napaatras siya.

“May package lang akong kukunin sa bayan.”

“Mas lalo po kayong huwag umalis.”

Kinabukasan, nagising ako sa sigawan.

Bumukas ang pinto.

Hingal na hingal ang isang sundalo.

“Sir! Si Junjun! Dinala sa infirmary! Sa daan papuntang bayan!”

Tumakbo si Kapitan Gabriel.

Sumunod ako.

Sa infirmary, nakita ko si Junjun sa kama. May benda ang ulo. Nanginginig siya, pero gising.

Lahat ay nakatingin sa akin.

Hinawakan ko ang laylayan ng uniporme ni Kapitan Gabriel.

“Tay,” bulong ko.

Napalingon siya.

Hindi niya ako pinagsabihan.

Hindi niya rin ako itinama.

“Hindi po iyon aksidente.”

Nanigas ang mukha niya.

“May nagtulak po sa kanya.”

Biglang nawala ang ilaw sa buong infirmary.

Sa dilim, may kumalansing na bakal sa likod ng pinto.

At doon nagsimula ang lahat.

BAHAGI 2

Hinila ako ni Kapitan Gabriel sa likod niya.

Mabilis ang kilos niya.

Hindi niya ako binuhat. Hindi rin siya nagsalita nang malakas.

Pero ramdam ko agad na nagbago ang lahat.

Kanina, duda pa siya sa akin.

Ngayon, katawan niya mismo ang humarang sa dilim.

“Walang gagalaw,” sabi niya.

Tahimik ang infirmary.

Narinig ko ang mahinang paghinga ni Junjun sa kama.

May nurse na nanginginig sa tabi ng cabinet.

May isang sundalo sa may bintana.

At sa likod ng pinto, may taong hindi dapat nandoon.

Kumapit ako sa pantalon ni Kapitan Gabriel.

Malamig ang daliri ko.

Hindi ko gusto ang dilim.

Kapag madilim, mas malinaw ko nakikita ang anino sa tao.

At sa sandaling iyon, may aninong nakatayo sa may pinto.

Makapal.

Galit.

Nagmamadali.

“Lumabas ka,” sabi ni Kapitan Gabriel.

Walang sumagot.

May kumalansing ulit.

Pagkatapos, bumukas ang pinto nang bahagya.

Pumasok ang isang lalaking naka-uniporme. Matangkad siya, pero payat. May hawak siyang maliit na susi.

“Sir,” sabi niya, “tinitingnan ko lang ang breaker.”

“Sa loob ng infirmary?” tanong ni Kapitan Gabriel.

“Order po ni Colonel.”

Lumapit ang nurse sa switch. Pagkalipas ng ilang segundo, bumalik ang ilaw.

Nakita ko nang malinaw ang lalaki.

May peklat siya sa baba.

May itim na pulseras sa kanang kamay.

At sa noo niya, may aninong parang kumakapit.

Tinuro ko siya.

“Siya po ang nasa likod ng pinto.”

Tumingin siya sa akin.

Hindi siya ngumiti.

“Bata lang iyan, sir.”

“Pangalan mo,” sabi ni Kapitan Gabriel.

“Master Sergeant Rodel Sarmiento, sir.”

“Kaninong order ang dala mo?”

“Kay Colonel Villareal, sir.”

Naglakad si Kapitan Gabriel papunta sa kanya.

Tahimik.

Mabagal.

Pero bawat hakbang niya, umatras si Sarmiento.

“Bakit may susi ka ng infirmary?”

“Backup key po.”

“Bakit ngayon mo lang ginamit?”

“May outage po.”

“Bakit ka nasa likod ng pinto bago mawala ang ilaw?”

Hindi sumagot si Sarmiento.

Hinawakan ko ang tatlong barya sa bulsa ko.

Mainit ang mga iyon.

Kapag umiinit ang barya, sabi ni Lolo Nardo, may kasinungalingang malapit sa akin.

“Maya,” sabi ni Kapitan Gabriel, hindi inaalis ang tingin kay Sarmiento, “may nakita ka ba?”

Tumango ako.

“May putik po sa sapatos niya. Pareho ng putik sa daan papuntang bayan.”

Lahat ay napatingin sa paa ni Sarmiento.

May tuyong putik sa gilid ng botas niya.

Hindi siya kumilos.

“Kaninang umaga ka pa ba sa kampo?” tanong ni Kapitan Gabriel.

“Opo, sir.”

“Sigurado ka?”

“Opo.”

Kumilos si Junjun sa kama.

Mahina ang boses niya.

“Sir…”

Lumapit si Kapitan Gabriel.

“Narinig ko po boses ninyo sa phone,” sabi ni Junjun. “Akala ko kayo ang tumawag. Sabi, kunin ko raw ang package sa bayan.”

Tumingin si Kapitan Gabriel kay Sarmiento.

“Ako?”

“Opo, sir,” sabi ni Junjun. “Pero pagdating ko sa may kurba, may lalaki sa gilid. Naka-cap. Hindi ko na nakita nang maayos.”

Nanginginig ang boses niya.

“Ako ang package,” sabi ko.

Lahat ay tumingin sa akin.

Inalis ko sa backpack ang maliit na pulang tela.

Nakatali roon ang isang lumang litrato.

Ipinakita ko kay Kapitan Gabriel.

Sa litrato, may babae.

Mahaba ang buhok niya.

Payat ang mukha.

May ngiting pagod.

Katabi niya ang mas batang lalaki na may benda sa braso.

Si Kapitan Gabriel iyon.

Mas bata.

Mas magaan ang mukha.

Hindi pa ganoon katigas ang mata.

Tumigil siya sa paghinga.

“Saan mo nakuha ito?” tanong niya.

“Kay Mama.”

“Ano ang pangalan ng nanay mo?”

“Alina po.”

Napatigil ang nurse sa tabi namin.

Si Sarmiento, biglang tumingin sa pinto.

Nakita iyon ni Kapitan Gabriel.

“Isara ang infirmary,” utos niya. “Walang lalabas.”

Dalawang sundalo ang humarang.

Sarmiento ngumiti nang pilit.

“Sir, baka lumalaki lang ito. Bata lang siya. Hindi niya naiintindihan ang sinasabi niya.”

Lumapit ako kay Kapitan Gabriel.

Hinawakan ko ang manggas niya.

“Tay,” sabi ko, “takot siya.”

Nanlaki ang mata ni Sarmiento.

“Wag mo akong tawagin ng ganyan,” sabi ni Kapitan Gabriel, pero mahina ang boses niya.

Hindi galit.

Takot din siya.

Takot sa totoo.

Dumating si Colonel Armando Villareal pagkatapos ng ilang minuto.

Matanda na siya, pero malakas pa ang tindig.

Puting-puti ang buhok sa gilid ng ulo niya. Malinis ang uniporme. May ngiting hindi umaabot sa mata.

Pagpasok pa lang niya, nagbago ang hangin.

“Gabriel,” sabi niya, “ano itong gulo?”

Tumuwid lahat ng sundalo.

Si Kapitan Gabriel, hindi gumalaw.

“May batang nakapasok sa kampo. May koneksiyon sa akin.”

Tumingin ang Colonel sa akin.

Mabilis lang.

Pero naramdaman ko agad.

Kilala niya ako.

Hindi niya ako nakita ngayon lang.

Kilala niya ang mukha ko.

“Maliit na bata lang iyan,” sabi niya. “Iturnover natin sa DSWD. Hindi ito circus.”

“Hindi pa,” sabi ni Kapitan Gabriel.

“Kapitan.”

“Hindi pa po, sir.”

Tumahimik ang infirmary.

Walang sanay makarinig kay Kapitan Gabriel na sumagot nang ganoon.

Ngumiti pa rin si Colonel.

Pero kumibot ang panga niya.

“Ginagawa mong personal ang security breach na ito.”

“Personal na po talaga.”

Inilapag ni Kapitan Gabriel sa mesa ang litrato.

Nang makita iyon ng Colonel, nawala ang ngiti niya sa isang segundo.

Mabilis lang.

Pero nakita ko.

At nakita rin ni Kapitan Gabriel.

“Kilala ninyo si Alina?” tanong niya.

“Maraming Alina sa Pilipinas.”

“Hindi iyan sagot.”

“Gabriel,” sabi ng Colonel, mas mababa ang boses, “maingat ka sa tono mo.”

Hinawakan ko ang tatlong barya.

“Lolo Nardo said,” sabi ko, tapos tumigil ako.

Ayaw ni Lolo na nagsasalita ako ng English kapag kabado ako.

Ulit ako.

“Sabi ni Lolo, ang lalaking laging kalmado, minsan siya ang may pinakamaraming tinatago.”

Tumingin sa akin ang Colonel.

“Sinong Lolo Nardo?”

Hindi ako sumagot agad.

Kasi sa noo niya, may anino rin.

Pero hindi gumagalaw.

Nakaupo lang iyon.

Parang matagal nang nandoon.

“Si Lolo Nardo po ang nag-alaga sa akin,” sabi ko.

“Apelyido?”

“Hindi ko po alam.”

Nakangiti ulit ang Colonel.

“See? Walang malinaw.”

Inabot niya ang kamay niya sa backpack ko.

Umatras ako.

Humarang si Kapitan Gabriel.

“Walang gagalaw sa gamit ng bata.”

“Gamit iyan na ipinasok sa kampo.”

“Ako ang titingin.”

“Hindi ikaw ang commander dito.”

“Pero ako ang tinuro niyang ama.”

Biglang natahimik lahat.

Hindi ko alam kung bakit sumikip ang dibdib ko.

Kanina, sinabi niyang wala siyang anak.

Ngayon, hindi niya ako ipinagtabuyan.

Kahit kaunti lang iyon, sapat na para kumapit ako sa kanya.

Inilabas ko ang tatlong barya.

Inilapag ko sa sahig ng infirmary.

Umikot ang mga iyon.

Isa, tumigil malapit kay Sarmiento.

Isa, tumigil malapit sa Colonel.

Isa, tumigil sa paanan ni Kapitan Gabriel.

Tinuro ko ang barya sa paanan ng Colonel.

“May sulat si Mama sa inyo,” sabi ko. “Tinago ninyo po.”

Nagbago ang mukha ng Colonel.

Hindi malaki.

Pero nawala ang kulay sa labi niya.

“Anong kalokohan ito?”

“May asul na folder po sa cabinet ninyo. Sa likod ng lumang flag.”

Mas lalong tumahimik.

Si Kapitan Gabriel ay tumingin sa kanya.

“Asul na folder?”

“Gabriel, hindi ako sasagot sa hula ng bata.”

“Hula lang po ba?” tanong ng nurse.

Lahat ay napalingon sa kanya.

Namutla siya.

Pero nagpatuloy siya.

“Sir, kung hula lang iyon, bakit parang alam ninyo?”

“Lumabas ka,” sabi ng Colonel.

Hindi gumalaw ang nurse.

Si Kapitan Gabriel ang nagsalita.

“Manatili ka.”

Doon ko unang nakita ang Colonel na nawalan ng kontrol.

Hindi siya sumigaw.

Pero nagbago ang mata niya.

“Kapitan Dizon,” sabi niya, “isa kang sundalo. Hindi ka ama ng batang galing kung saan-saan.”

Hindi gumalaw si Kapitan Gabriel.

“Baka pareho po ako.”

Isang sundalo ang dumating sa pinto.

“Sir, may van po sa Gate Two. DSWD daw. May papers para kunin ang bata.”

Napatingin si Kapitan Gabriel sa Colonel.

“Ang bilis naman.”

“Ginagawa ko ang trabaho ko,” sabi ng Colonel.

Hinawakan ko ang kamay ni Kapitan Gabriel.

“Mali po ang van.”

“Paano mo alam?”

“Amoy langis po ang driver. At may itim na pulseras din siya.”

Tumingin si Kapitan Gabriel kay Sarmiento.

Pareho sila ng pulseras.

Nag-utos agad siya.

“Hold the van. Kunin ang IDs. Ihiwalay ang driver. Walang aalis.”

“Gabriel,” sabi ng Colonel, “lumalampas ka na.”

“Kung totoo silang DSWD, wala tayong problema.”

Lumipas ang sampung minuto.

Parang isang oras.

Nakatayo lang kami sa infirmary.

Ako, nasa tabi ni Kapitan Gabriel.

Si Junjun, nakaupo na sa kama, hawak ang benda niya.

Si Sarmiento, binabantayan ng dalawang sundalo.

Ang Colonel, tahimik na nakatayo.

Pero nakikita ko ang daliri niya.

Bahagyang nanginginig.

Bumalik ang sundalong galing Gate Two.

“Sir,” sabi niya kay Kapitan Gabriel, “peke ang IDs. Walang record sa local office. Tumakas ang driver, pero naharang sa gate.”

Napatigil ang lahat.

Si Kapitan Gabriel ay dahan-dahang tumingin sa Colonel.

“Paliwanag, sir?”

“Hindi ko kontrolado ang lahat ng lumalapit sa gate.”

“Pero alam ninyo agad na may kukuha sa bata.”

“Standard protocol.”

“May pangalan ko ba sa papers?”

Hindi sumagot ang sundalo.

“Sabihin mo,” utos ni Kapitan Gabriel.

“Opo, sir,” sabi ng sundalo. “Nakalagay po, child surrendered by Captain Gabriel Dizon.”

Para akong nahulog sa sarili kong dibdib.

Hindi ko maintindihan ang lahat.

Pero naintindihan ko ang pangalan niya.

Ginamit nila ang pangalan niya para kunin ako.

At kung umalis ako sa van na iyon, baka hindi ko na siya makita ulit.

Kumapit ako sa kanya.

“Tay,” sabi ko, “wag mo po akong ibigay.”

Sa unang pagkakataon, lumuhod siya sa harap ko.

Pantay ang mata namin.

“Hindi kita ibibigay.”

Tahimik niya iyon sinabi.

Pero narinig ng lahat.

May kumirot sa lalamunan ko.

Gusto kong umiyak, pero pinigil ko.

Hindi dahil matapang ako.

Kundi dahil natatakot akong kapag umiyak ako, mawala ang sandaling iyon.

Tumayo siya.

“Pupunta tayo sa office ni Colonel.”

“Walang search order,” sabi ng Colonel.

“May security breach, fake transfer papers, at forged signature ko.”

“Sinasabi mo bang ako ang may gawa?”

“Hindi pa.”

Lumapit si Kapitan Gabriel.

“Pero mukhang alam ninyo kung saan magsisimula.”

Naglakad kami palabas ng infirmary.

Ako, hawak niya sa isang kamay.

Hindi buhat.

Hawak lang.

Pero para sa akin, mas malaking bagay iyon.

Sa hallway, nakatingin ang mga sundalo.

Kanina, tinitingnan nila ako na parang kakaiba.

Ngayon, parang may dala akong sagot na matagal na nilang hinahanap.

Pagdating namin sa office ng Colonel, may matandang janitor sa labas.

Nakayuko siya habang nagmamop.

Sumulyap siya sa akin.

Sandali lang.

Pero tumigil ang puso ko.

Pamilyar ang mata niya.

Bago ko pa siya matawag, tumingin siya sa sahig.

Parang sinasabi niyang huwag muna.

Kumapit ako lalo kay Kapitan Gabriel.

“Takot ka?” tanong niya.

“Opo.”

“Kanino?”

Tumingin ako sa pinto ng office.

“Sa loob.”

Binuksan ng Colonel ang pinto.

Malinis ang office niya.

May malaking mesa.

May flag sa gilid.

May cabinet na kahoy sa likod.

Walang kakaiba kung normal kang tumingin.

Pero hindi normal ang nakikita ko.

Sa likod ng flag, makapal ang anino.

Doon ko itinuro.

“Diyan po.”

Tumawa ang Colonel.

“Enough.”

Pero walang tumawa kasama niya.

Nilapitan ni Kapitan Gabriel ang flag.

Inangat niya ito.

May maliit na safe sa likod.

“Password,” sabi niya.

“Hindi ko ibibigay.”

“Then we call legal.”

“Subukan mo.”

Pumasok ang isang babaeng opisyal. Si Major Liza Mercado, legal officer ng kampo.

“Sir,” sabi niya sa Colonel, “may report na po sa forged transfer documents. Kailangan nating buksan ang safe.”

Namula ang mukha ng Colonel.

“Sino ang tumawag sa’yo?”

“Ako,” sabi ng nurse mula sa likod namin.

Nandoon pala siya.

Hindi na siya nanginginig ngayon.

“Matagal ko na pong napapansin ang mga paper trail, sir. Ngayon lang may batang nagturo kung saan titingin.”

Tumayo ang Colonel nang matigas.

“Lahat kayo, nagkakamali.”

Lumapit ako sa safe.

Hinawakan ko ang pulang tali sa pulso ko.

“Password po,” sabi ko, “kaarawan ng anak ninyong hindi na umuwi.”

Nanigas ang Colonel.

Si Major Liza ang tumingin sa kanya.

“Sir?”

Hindi siya sumagot.

Si Kapitan Gabriel ang nag-type ng petsa na sinabi ko.

Hindi ko alam kung paano ko nalaman.

Basta narinig ko ang boses ni Lolo sa isip ko.

Apat.

Labing-isa.

Dalawampu’t isa.

Nag-click ang safe.

Bumukas.

Walang gumalaw.

Si Kapitan Gabriel ang unang kumuha ng asul na folder.

Pagbukas niya, nakita ang mga sulat.

Marami.

Luma.

May pangalan niya sa harap.

Gabriel.

Gabriel, kailangan kitang makita.

Gabriel, buntis ako.

Gabriel, may nanganganib sa atin.

Gabriel, kung hindi ka dumating, ipapahanap ko sa anak natin ang dragon mo.

Hindi ko mabasa lahat.

Pero nakita ko ang kamay ni Kapitan Gabriel.

Nanginginig.

Isa-isa niyang binuksan ang mga dokumento.

Birth record ko.

Larawan ni Mama.

Larawan ko noong sanggol pa ako.

Isang papel na may pirma niya, pero hindi kanya ang sulat.

Isang order na nagsasabing huwag siyang payagang lumabas ng kampo noong linggong hinahanap siya ni Mama.

Tumingin siya sa Colonel.

“Sinabi ninyo sa akin na umalis siya.”

Tahimik ang Colonel.

“Sinabi ninyo,” ulit ni Kapitan Gabriel, “na pinili niya akong kalimutan.”

Walang sagot.

Lumapit si Major Liza at kinuha ang folder.

“Sir, these documents need to be secured.”

“Tagalog,” sabi ng nurse, hindi napigilan. “Para maintindihan ng bata.”

Napatingin kami sa kanya.

Napahiya siya.

Pero tama siya.

Lumuhod si Kapitan Gabriel sa harap ko.

“Maya,” sabi niya, “may mga papel dito na nagsasabing ako ang tatay mo.”

Tiningnan ko siya.

“Hindi ko po kailangan ng papel.”

Napapikit siya.

“Ako ang kailangan ng papel. Kasi naging duwag ako sa totoo.”

“Hindi po kayo duwag.”

“Hindi mo pa ako kilala.”

“Kilala ko po ang kamay ninyo.”

Tumingin siya sa kamay niya.

“Iyan po ang kamay na naglinis ng paa ko kagabi.”

Naging tahimik siya.

Pagkatapos, hinawakan niya ako nang mas mahigpit.

Sa likod namin, kumilos ang Colonel.

Mabilis.

Hindi ko nakita kung ano ang gagawin niya.

Pero nakita ko ang barya sa sahig na umikot nang kusa.

Tumama ito sa sapatos ni Junjun.

“Sir!” sigaw ni Junjun.

Hinawakan ng dalawang sundalo ang Colonel bago pa siya makalapit sa pinto.

Hindi siya nakawala.

Hindi siya nagsalita.

Ngayon, wala na siyang ngiti.

Wala na siyang tono ng utos.

Isa na lang siyang matandang lalaking nahuling nagtatago ng maraming taon.

“Bakit?” tanong ni Kapitan Gabriel.

Matagal bago sumagot ang Colonel.

“Dahil sisirain ka niya.”

“Sino?”

“Si Alina.”

“Hindi niya ako sinira. Ikaw ang gumawa noon.”

“Hindi mo naiintindihan. May mga bagay na dapat ilibing.”

“Hindi papel ang nilibing mo,” sabi ni Kapitan Gabriel. “Buhay namin.”

Napatingin sa akin ang Colonel.

Sa unang pagkakataon, hindi galit ang nakita ko.

Takot.

Takot sa batang hindi niya nakontrol.

“Ang bata,” sabi niya, halos pabulong, “hindi dapat nakapasok dito.”

Sumagot ako bago pa si Kapitan Gabriel.

“Pero nakapasok po ako.”

Lahat ay tumingin sa akin.

“Dahil pinagbuksan po ako.”

Kumunot ang noo ni Kapitan Gabriel.

“Sino ang nagbukas?”

Tumingin ako sa hallway.

Wala na ang janitor.

Pero naiwan ang basang marka ng mop sa sahig.

Diretso papunta sa training ground.

Tumakbo ako.

“Maya!” tawag ni Kapitan Gabriel.

Sumunod siya.

Sumunod din ang iba.

Bumaba ako ng hagdan kahit maliit ang hakbang ko.

Muntik akong madulas, pero nahawakan ako ni Kapitan Gabriel.

“Dahan-dahan.”

“Si Lolo,” sabi ko.

“Anong Lolo?”

“Si Lolo Nardo.”

Pagdating namin sa training ground, nandoon ang matandang janitor.

Nakatayo siya sa ilalim ng poste ng ilaw.

Tanggal na ang cap niya.

Hawak niya ang mop na parang tungkod.

Ang mukha niya, pagod.

Pero ang mata niya, kilalang-kilala ko.

Nanigas ako.

Hindi ako makatakbo.

Hindi ako makaiyak.

Hindi ko alam kung galit ako o masaya.

“Lolo?” sabi ko.

Ngumiti siya nang maliit.

“Ang tagal mo bago bumaba, Maya.”

Bumitiw ako kay Kapitan Gabriel at tumakbo sa kanya.

Niyakap ko ang tuhod niya.

“Akala ko nasa liwanag ka na.”

“Nasa liwanag naman ako,” sabi niya. “Dito. Sa ilalim ng ilaw. Nagbabantay.”

Tumigil si Kapitan Gabriel ilang hakbang mula sa amin.

Hindi siya makapagsalita.

Tinitigan niya si Lolo Nardo na parang may bumalik na alaala.

“Hindi,” bulong niya.

Tumingin sa kanya si Lolo.

“Matagal na, Gabriel.”

Namutla si Kapitan Gabriel.

“Kilala kita.”

“Oo.”

“Sergeant Nardo Bautista.”

Tumango si Lolo.

“Ang unang taong nagturo sa iyo humawak ng takot nang hindi nagpapadala rito.”

Napasandal si Kapitan Gabriel sa hangin.

“Akala ko nawala ka na sa serbisyo.”

“Nawala ako sa papel,” sabi ni Lolo. “Pero hindi sa katotohanan.”

Hindi ko naintindihan lahat.

Pero naintindihan ko ang boses niya.

Boses iyon ng lolo ko.

Boses ng taong naglagay ng pagkain sa plato ko.

Boses ng taong nagtali ng pulang tali sa pulso ko tuwing gabi.

Boses ng taong nagsabing huwag akong matakot sa dragon.

Lumapit si Kapitan Gabriel.

“Ikaw ang nagdala sa kanya dito?”

“Oo.”

“Bakit hindi mo siya dinala sa akin nang mas maaga?”

Tumingin si Lolo sa building ng Colonel.

“Dahil dati, hindi pa ikaw ang magpapasya para sa sarili mo. Ang inuuna mo noon, utos. Ranggo. Takot na magkamali.”

Napayuko si Kapitan Gabriel.

“Ngayon?”

“Ngayon, hinawakan mo ang bata kahit alam mong babagsak sa iyo ang buong kampo.”

Tahimik.

Mabigat.

Pero hindi na nakakatakot.

Tumingin si Lolo sa akin.

“Sinabi ko sa’yo, di ba? Mukha siyang bato, pero may puso.”

Tumango ako.

“Pero ang tagal niya po.”

Napatawa si Junjun sa likod namin, tapos napahawak sa ulo niya.

“Aray. Bawal pala tumawa.”

Sa unang pagkakataon, ngumiti si Kapitan Gabriel.

Maliit lang.

Pero totoo.

Lumuhod siya sa harap ko.

“Maya,” sabi niya, “hindi ko alam ang lahat ng nangyari. Pero mula ngayon, hindi ka na maglalakad mag-isa.”

Tiningnan ko siya.

“Promise po?”

“Promise.”

“In Tagalog po?”

“Pangako.”

Inabot niya ang kamay niya.

Hinawakan ko iyon.

Mainit.

Malaki.

Medyo nanginginig.

Hindi ko alam kung paano maging anak.

Hindi rin niya alam kung paano maging tatay.

Pero noong gabing iyon, pareho kaming nagsimula.

Akala ko tapos na ang lahat.

Akala ko sapat na ang folder.

Akala ko ang Colonel lang ang lihim ng kampo.

Pero habang hawak ko ang kamay ni Kapitan Gabriel, lumapit si Major Liza mula sa office.

May dala siyang isa pang envelope.

Hindi asul.

Itim.

“Kapitan,” sabi niya, “may nakita pa kami.”

Kinuha ni Kapitan Gabriel ang envelope.

Binuksan niya iyon.

May litrato sa loob.

Tatlong lalaki.

Mas bata pa silang lahat.

Si Colonel Villareal.

Si Lolo Nardo.

At si Kapitan Gabriel, noong sanggol pa lang siya, buhat ng isang babaeng hindi ko kilala.

May sulat sa likod ng litrato.

Binasa iyon ni Kapitan Gabriel nang mahina.

Pagkatapos, parang nawala ang lakas ng tuhod niya.

“Tay,” sabi ko, “ano po iyon?”

Hindi siya sumagot.

Si Lolo Nardo ang nagsalita.

“Panahon na.”

Tumingin si Kapitan Gabriel sa kanya.

“Hindi lang pala si Maya ang itinago ninyo sa akin.”

Tahimik si Lolo.

Nabasa ko ang huling linya sa likod ng litrato kahit hindi ko pa kayang magbasa nang maayos.

Pero alam ko ang ibig sabihin.

Si Kapitan Gabriel Dizon ay hindi tunay na Dizon.

At ang lalaking inakala niyang commander lang niya buong buhay niya…

ay ang sariling ama na matagal na niyang hinahanap.