PART 2
Hindi ko agad hinawakan ang kahon.
Nanginginig ang kamay ko. Tinitigan ko ang asawa ko. Mahina ang ngiti niya.
“Buksan mo,” sabi niya.
Dahan-dahan kong hinila ang takip. May kalawang. Mahirap buksan. Gumamit ako ng maliit na kahoy. Nagbukas.
Sa loob, may isang lumang susi. May maliit na envelope. May litrato.
Kinuha ko ang litrato. Itim at puti. Pamilya. Isang lalaki, babae, at tatlong bata. Sa likod, may sulat: “Pamilya Santos, 1958.”
Santos. Apelyido ko bago ako mag-asawa.
Hindi ko maintindihan. Bakit nandito ito?

Binuksan ko ang envelope. May liham. Sulat-kamay ng tatay ko.
“Sa anak kong si Rosa, kung sakaling mawala ka sa direksyon, hanapin mo ang balete na ito. Narito ang susi sa safety deposit box sa bangko sa Baguio. Numero 247. Ang mga papeles ng lupa sa lalawigan na hindi nabenta. At ang perang iniwan namin para sa iyo. Huwag mong hayaan na kunin ng iba ang karapatan mo.”
Nanginginig ako. Umupo ako sa sahig.
“Anong nangyari?” tanong ng asawa ko.
Binasa ko ang liham nang malakas. Nakinig siya. Hindi siya nagsalita nang matagal.
“Kailangan nating pumunta sa bangko,” sabi niya.
Hindi pa rin ako makapaniwala. Ang lupa na inakala kong nabenta na? May natitira pala. May pera.
Umalis kami sa puno. Bumalik kay Aling Nena. Sinabi ko ang lahat. Hindi siya nagtaka.
“Alam ko,” sabi niya. “Ang lola mo ang nagtanim ng punong iyon. Dito sila nagtatago noong digmaan. Iniwan nila ang kahon para sa mga apo.”
Dinala niya kami sa bangko. Ipinakita ko ang susi at ang liham. Tiningnan nila ang mga papeles. Matagal. Pero totoo.
May safety deposit box. May titulo ng dalawang ektarya pa. May limang daang libong piso sa account na hindi na-touch. At may kopya ng original na deed na hindi namin nabenta.
Nakaupo ako sa upuan sa bangko. Hindi ko mapigilan ang luha.
Tumawag ako kay Mark.
“Ma, bakit ka tumatawag?”
“Alam mo ba ang safety deposit box sa Baguio?”
Tahimik.
“Alam mo ba ang lupa na hindi nabenta?”
Mas tahimik.
“Ang power of attorney na ginamit ninyo… peke.”
Pinutol niya ang tawag.
Tumawag ako kay Paolo. Parehong reaksyon. Kay Ana. Pareho.
Kinabukasan, dumating ang abugado na tinulungan ni Aling Nena. Nag-file kami ng reklamo. Hindi ko sila hinanap para manakit. Gusto ko lang mabawi ang dapat sa amin.
Isang linggo. May tawag mula sa pulisya. Sumuko si Mark. Inamin niya. Siya ang gumawa ng peke na power of attorney. Pinirmahan nila lahat. Kinuha nila ang pera para sa negosyo ni Mark na nalulugi.
Si Paolo at Ana, tumulong. Takot sila.
Hindi ako pumunta sa korte. Hindi ko kaya.
Nakatanggap ako ng mensahe mula kay Ana.
“Ma, pasensya na. Takot ako.”
Hindi ako sumagot.
Bumalik kami sa balete. Hindi na para magtago. Para magpasalamat.
Umusad ang asawa ko nang kaunti. Mas mahina pa rin, pero mas tahimik na ang gabi.
Binenta namin ang natitirang lupa sa tamang presyo. Hindi na kami nagmadali. Nakapagpagamot siya. Hindi perfect, pero buhay.
Si Aling Nena, naging kasama namin. Hindi kami nagtanong kung bakit niya alam ang lahat. Hindi niya sinabi. Hindi ko na kailangan.
Isang araw, dumating si Mark. Mag-isa. Nakatayo sa labas ng maliit na bahay na inupahan namin malapit sa bayan.
“Ma…”
Hindi ako nagsalita.
“Alam ko. Mali kami.”
Tumingin ako sa kanya. Walang galit. Wala ring pagtanggap.
“Umuwi ka na,” sabi ko.
Umalis siya.
Hindi na sila bumalik.
Minsan, iniisip ko pa rin ang araw na nakaupo kami sa gilid ng kalsada. Ang bus. Ang gubat. Ang puno.
Hindi ko inaasahan ang susi.
Hindi ko inaasahan na ang mga anak na inasahan kong tutulong ang unang magsasara ng pinto.
Pero nandito kami.
Buhay.
May roof.
May asawa.
At may kapayapaan na hindi ko na hinahanap sa kanila.
Minsan, kapag gabi, pumupunta pa rin ako sa balete. Inuupo ko ang sarili ko sa loob. Hinahawakan ang pader ng puno.
Hindi ko na kailangan ng kahon.
Alam ko na ang sagot.
Ang tahanan ay hindi laging yung may pader.
Minsan, yung mayroong susi na hindi mo inaasahan.
At yung may asawa na hindi ka iniwan kahit kailan.